این مطلب در مورد سیگار نیست؛ در مورد سینماست! سیگارکشیدن، با آن حلقههای دود شناور و ژستهای به ظاهر عمیق، سالهاست که در قاب سینما حضوری ماندگار داشته است. از قهرمانان تنها و دردمندِ فیلمهای نوآر گرفته تا شخصیتهای پیچیدۀ درامهای ایرانی، سیگار به مثابۀ ابزاری برای خلق هویت، القای بحران یا صرفاً پرکردن خلأهای بصری استفاده شده است. اما آیا این، تنها یک انتخاب هنری است یا حامل پیامهای پنهان اجتماعی؟
سیگار به مثابۀ ابزار بیانی در سینما
سیگار کشیدن در فیلمها و سریالها فراتر از یک عمل ساده، میتواند حاوی لایههای معنایی عمیقی باشد. در طول تاریخ سینما، این عمل برای اهداف مختلفی به کار گرفته شده است:
سیگار؛ اکت هنری یا عادت زائد؟
«وقتی نمیدانید یک شخصیت در صحنه چهکار کند، بگذارید سیگار روشن کند؛ این همیشه جواب میدهد.»
این جمله که منسوب به فرانسوا تروفو کارگردان موج نوی فرانسه است، اگرچه شاید کنایهای به نظر برسد، اما به یک واقعیت مهم اشاره دارد: گاهی سیگارکشیدن به یک تکیهگاه تنبلانه برای شخصیتپردازی تبدیل میشود.
به نظر میرسد وابستگی بیچونوچرا به سیگار برای نمایش اضطراب، جذابیت یا پیچیدگی روانی، نشان از کمتوجهی یا تنبلی خلاقانه باشد. به عنوان نمونه در دنیای واقعی، انسانها راههای متفاوتی برای مقابله با استرس دارند؛ برخی ناخن میجوند، برخی با اشیاء کوچک بازی میکنند یا با موهای خود ور میروند. اما در بسیاری از فیلمها، سیگار تنها ابزار موجود برای انتقال این احساسات شده است. گویی فیلمسازان به جای بهرهگیری از نبوغ خود برای خلق لحظات تأمل یا کشمکش درونی، راه حل آسان را انتخاب میکنند. این وابستگی، این پرسش را مطرح میکند که آیا نمیتوان شخصیتهایی خلق کرد که بدون سیگار نیز عمیق، پیچیده و باورپذیر باشند؟
در برخی موارد، سیگار کشیدن یک شخصیت میتواند کاملاً اضافی و بدون کارکرد دراماتیک باشد. گاهی فیلمسازان به دلیل کلیشههای ذهنی یا تکرار الگوهای قدیمی، بدون تفکر کافی سیگار را وارد صحنه میکنند. این اکت اضافی میتواند نه تنها بیمعنا باشد، بلکه حتی از قدرت صحنه نیز بکاهد.
البته سیگار کشیدن در برخی آثار کارکرد دراماتیک بسیار قوی دارد. برای مثال، در فیلم ابد و یک روز، سیگار کشیدن پی در پی شخصیتها نه تنها نمادی از وضعیت معیشتی و فشارهای روانی آنهاست، بلکه به ابزاری برای نمایش اضطراب و ناامیدی آنها تبدیل میشود. در اینجا، سیگارکشیدن صرفاً یک عمل نیست، بلکه یک عنصر مهم در روایت داستان و شخصیتپردازی است. این عمل به عنوان یک ابزار بیانی، برای نشان دادن عمق و پیچیدگی شخصیت به کار میرود.
مواجهه با دود
در فرهنگ غربی، تا دهۀ ۱۹۸۰ میلادی سیگارکشیدن در فیلمها امری کاملاً عادی و حتی تحسینبرانگیز بود. اما با اوجگیری جنبشهای سلامتمحور و افزایش آگاهی از تأثیر رسانه بر رفتارهای اجتماعی، روند نمایش سیگار در آثار هالیوودی تغییر کرد.در سالهای اخیر، شرکتهایی مانند نتفلیکس متعهد شدهاند که در تولیدات مخصوص کودکان و نوجوانان، نمایش سیگار را محدود کنند.
در مقابل، در سینمای ایران، سیگار کشیدن بهویژه در آثار جدی، نشانهای از واقعگرایی و درد اجتماعی تلقی میشود. از سگکشی بهرام بیضایی گرفته تا شخصیتهای افسرده در آثار اصغر فرهادی، سیگار همچون آینهای از زخمهای روانی و اجتماعی شخصیتها به تصویر کشیده میشود.با این حال، مرز میان بازنمایی واقعیت و ترویج ناخواستهی آن باریکتر از دود سیگار است.
از منظر اجتماعی و فرهنگی، بازنمایی سیگار کشیدن در سینما و تلویزیون همواره با بحث و جدل همراه بوده است.
مطالعات بینالمللی متعددی نشان دادهاند که مواجهۀ مکرر با تصاویر سیگارکشیدن در فیلمها، خطر شروع مصرف دخانیات در نوجوانان را افزایش میدهد. طبق تحقیق سازمان جهانی بهداشت (WHO)، نوجوانانی که بیشتر در معرض این تصاویر هستند، تا دو برابر بیشتر احتمال دارد که سیگار را امتحان کنند. بنابراین مسئولیت اجتماعی فیلمسازان و سیاستگذاران رسانهای بسیار حیاتی است.
به طور کلی در راستای کنترل نمایش سیگار کشیدن در فیلمها و سریالها، اقدامات متعددی در سطح بینالمللی و ملی صورت گرفته است:
سخن آخر
سیگار کشیدن در فیلمها و سریالها یک مسئلهی ساده یا سیاه و سفید نیست. این تصویر میتواند همزمان حامل معنا و خطر باشد. در سینمای امروز، فیلمسازان نهتنها باید به حقیقت هنری وفادار باشند، بلکه باید به تأثیر اجتماعی آثارشان نیز واقف باشند.
در نهایت، شاید بهتر باشد بهجای حذف کامل یا پذیرش بیچونوچرا، به دنبال بازنمایی آگاهانه، سنجیده و معنادار این رفتار باشیم. سیگار کشیدن در فیلمها و سریالهای ایرانی و خارجی، پدیدهای چندوجهی است که نمیتوان آن را به سادگی قضاوت کرد. از یک سو، میتواند ابزاری قدرتمند برای شخصیتپردازی، فضاسازی و انتقال مفاهیم دراماتیک باشد و از سوی دیگر، میتواند به ترویج ناخواسته این ماده مضر و تأثیر منفی بر سلامت جامعه منجر شود. در نهایت، هنر سینما و تلویزیون، با تمام قدرتی که در بازنمایی و شکلدهی به افکار عمومی دارد، مسئولیت بزرگی در قبال انتخابها و تصاویر خود بر عهده دارد. تعادل میان واقعگرایی هنری و مسئولیت اجتماعی، چالشی همیشگی برای فیلمسازان و دستاندرکاران این حوزه باقی خواهد ماند.
در حال حاضر دیدگاهی وجود ندارد. شما اولین دیدگاه را ثبت کنید!